भारत का भूगोल (भाग:-19) भारत का सामान्य भूगोल: एक दृष्टि में (भाग :- 1) (स्थिति,आकार एवं विस्तार)

भारत का सामान्य भूगोल: एक दृष्टि में


●देश 
 भारत
●अन्य नाम 
भारतवर्ष, आर्यावर्त, जम्बूद्वीप, हिन्दुस्तान, इंडिया।
●भौगोलिक स्थिति
उत्तरी-पूर्वी गोलार्द्ध
●अक्षांशीय विस्तार  
8°4' से 37°6' उत्तरी अक्षांश के मध्य
●देशांतरीय विस्तार
68°7' से 97°25' पूर्वी देशान्तर के मध्य
●मानक समय
82°30' पूर्वी देशांतर, नैनी इलाहाबाद के समीप
(ग्रीनविच माध्य समय से 5 घंटा 30 मिनट आगे)
●ज्यामितिय आकार
चतुष्कोणीय
●क्षेत्रफल 
32,87,263 वर्ग किलोमीटर (विश्व का 2.4%)
●क्षेत्रफल की दृष्टि से विश्व में स्थान
7वाँ
●उत्तर से दक्षिण की लंबाई
3214 किलोमीटर
●पूर्व से पश्चिम चौड़ाई
2933 किलोमीटर
●समस्त स्थलीय सीमा
15106.70 किलोमीटर
●जलीय सीमा( समुद्री तट रेखा)
7516.6 किलोमीटर
●प्राकृतिक सीमाएं
उत्तर में हिमालय पर्वत, दक्षिण में हिन्द महासागर,
पूर्व में बंगाल की खाड़ी,पश्चिम में अरब सागर
●उत्तरी बिंदु 
इंदिरा काल (जम्मू कश्मीर)
●दक्षिणतम बिंदु
इन्दिरा प्वाइंट (ग्रेट निकोबार द्वीप)
●पूर्वी बिंदु
किबिथु(अरुणाचल प्रदेश)
●पश्चिमी बिंदु
गौर माता (गुजरात)
●मुख्य भूमि की दक्षिणी सीमा
कन्याकुमारी(तमिलनाडु)
●जनसंख्या(2011)
121,08,54,977(विश्व की कुल जनसंख्या का 17.5%) 
●जनसंख्या की दृष्टि से विश्व में स्थान
द्वितीय
●पुरुषों की संख्या
62,32,70,977
●महिलाओं की संख्या
58,75,84,719
●ग्रामीण जनसंख्या
83.37 करोड़(68.8%)
●शहरी जनसंख्या
37.71 करोड़(31.2%)
●जनसंख्या घनत्व
382 व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर
●दशकीय वृद्धि दर
17.7%(2001-2011)
●राज्य भाषा
हिंदी
●मान्यता प्राप्त भाषाएं
22(संस्कृत, हिंदी,उर्दू, असमिया, बंगाली, कन्नड़,मलयालम, तमिल,तेलगू, गुजराती, कश्मीरी, मराठी,ओड़िया,पंजाबी, सिंधी, नेपाली, मणिपुरी, कोंकण, मैथली, डोगरी,बोडो,और संथाली)
●कुल साक्षरता दर(2011)
74.04%
●पुरुष साक्षरता दर
82.14%
●महिला साक्षरता दर
65.46%
●लिंगानुपात
943 महिलाएं/1000 पुरुष पर
●अनुसूचित जाति जनसंख्या
20,13,78,086( कुल जनसंख्या का 16.6%)
●अनुसूचित जनजाति जनसंख्या
10,42,81,034( कुल जनसंख्या का 8.6%)
●राज्यों की संख्या
28
●केंद्र शासित प्रदेशों की संख्या
9
●भारत के पड़ोसी देश

●बांग्लादेश की सीमा से लगे देश

प.बंगाल, असम, मेघालय, त्रिपुरा
सीमा की लंबाई 4096 किलोमीटर

●चीन की सीमा से लगे देश

जम्मू कश्मीर, हिमाचल प्रदेश,उत्तराखंड, सिक्किम, अरुणाचल प्रदेश
सीमा की लंबाई 3488 किलोमीटर

●पाकिस्तान की सीमा से लगे देश

गुजरात, राजस्थान, पंजाब, जम्मू कश्मीर
सीमा की लंबाई 3323 किलोमीटर

●नेपाल की सीमा से लगे देश

उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, बिहार, प.बंगाल, सिक्किम
सीमा की लंबाई 1751 किलोमीटर

●म्यामांर की सीमा से लगे देश

अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर मिजोरम
सीमा की लंबाई 1643 किलोमीटर

●भूटान की सीमा से लगे देश

सिक्किम, प.बंगाल, अरुणाचल प्रदेश
सीमा की लंबाई 699 किलोमीटर

●अफगानिस्तान की सीमा से लगे देश
जम्मू कश्मीर
सीमा की लंबाई 106 किलोमीटर

●कर्क रेखा पर स्थित 8 राज्य(ट्रीक-मित्र पर गमछा झार)

गुजरात, राजस्थान, मध्यप्रदेश, छत्तीसगढ़, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा एवं मिजोरम।

●रेडक्लिफ रेखा

भारत और पाकिस्तान के मध्य स्थित है।

●मैकमोहन रेखा

भारत और चीन के मध्य स्थित है।

●डूरंड रेखा

भारत व अफगानिस्तान के मध्य सीमा निर्धारण करती है।

●पांच सर्वाधिक तटीय सीमा वाले राज्य/केंद्रशासित प्रदेश

अंडमान और निकोबार द्वीपसमूह(1962km)
गुजरात(1214.70km)
आन्ध्र प्रदेश(973.79km)
तमिलनाडु(906km)
महाराष्ट्र(652.60km)

●पांच सर्वाधिक क्षेत्रफल वाले राज्य

राजस्थान(3,42,239km)
मध्यप्रदेश(3,08,252km)
महाराष्ट्र(3,07,713km)
उत्तर प्रदेश(2,36,286km)
गुजरात(1,16024km)

●पांच सर्वाधिक क्षेत्रफल वाले जिले

कच्छ(45,652km)
लेह(45,110km)
जैसलमेर(38,428km)
बाड़मेर(28,387km)
बीकानेर(27,284km)

●प्रमुख चैनल जलडमरूमध्य

मन्नार की खाड़ी
भारत-श्रीलंका
8° चैनल
मालदीव-मिनिकॉय
9° चैनल
मिनीकॉय-लक्ष्यद्वीप
10° चैनल
लघु अंडमान-निकोबार
ग्रेट चैनल
इन्दिरा प्वाइंट-इंडोनेशिया

●पर्वतीय क्षेत्र का विस्तार
10.7%
●पहाड़ी क्षेत्र का विस्तार
18.6%
●पठारी क्षेत्र का विस्तार
27.7%
●मैदानी क्षेत्र का विस्तार
43%
●अंतरराष्ट्रीय सीमा वाले राज्य
17
●तेल शोधनशालाओं की संख्या
22
●राष्ट्रीय राजमार्गों की संख्या
266
●बड़े बंदरगाहों की संख्या
13
●राष्ट्रीय पक्षी
मोर
●राष्ट्रीय पशु
बाघ
●राष्ट्रीय विरासत पशु
हाथी
●राष्ट्रीय वृक्ष
बरगद
●राष्ट्रीय पुष्प
कमल
●राष्ट्रीय चिन्ह
अशोक का स्तंभ
● राष्ट्रीय गान
 जन गण मन
 ●राष्ट्रीय गीत
 वंदे मातरम
 ●राज्य भाषा
 हिंदी
●राष्ट्रीय लिपि
देवनागरी
●राष्ट्रीय वाक्य
सत्यमेव जयते
●राष्ट्रीय ध्वज
 तिरंगा
●राष्ट्रीय नदी
 गंगा
 ●राष्ट्रीय जलीय जीव
 गांगेय डॉल्फिन

●विदेशी शासक के अधीन क्षेत्र

●(फ्रांस के अधीन क्षेत्र)
चंद्रनगर    (भारत मे शामिल 19जून 1946)
पॉन्डिचेरी (भारत मे शामिल 1नवंबर 1954)
कारेकल   (भारत मे शामिल 1नवम्बर 1954)
माहे         (भारत मे शामिल 1नवम्बर 1954)
यनम       (भारत  में शामिल 1नवंबर 1954)

●(पुर्तगाल के अधीन क्षेत्र)
दादर           (भारत मे शामिल 21 जुलाई 1954)
नगर हवेली  (भारत मे शामिल 2 अगस्त 1954)
दमन दीव    (भारत मे शामिल 19 दिसंबर 1961)
गोवा           (भारत मे शामिल 19 दिसम्बर 1961)


Comments